φιλό-λογος: ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ

Οι χρόνοι στην αρχαία ελληνική γλώσσα είναι εφτά και συγκεκριμένα οι εξής :

ενεστώτας, παρατατικός, μέλλοντας, αόριστος, παρακείμενος, υπερσυντέλικος και συντελεσμένος μέλλοντας.

Για να δούμε τον σχηματισμό των βαρύτονων ρημάτων, δηλαδή αυτών που δεν τονίζονται στη λήγουσα.

ΕΝΕΣΤΩΤΑΣ
Ο σχηματισμός γίνεται ως εξής :

λύ - ω

↓ ↓

θέμα κατάληξη ενεστώτα

λύ-ω

λύ-εις

λύ-ει

λύ-ομεν

λύ-ετε

λύ-ουσι ( ν )

Παρατηρήσεις :

Βλέπουμε ότι οι καταλήξεις του ενεστώτα της α.ε. μοιάζουν αρκετά με τις αντίστοιχες της ν.ε., με μια μικρή διαφοροποίηση στο α’ πληθυντικό και γ’ πληθυντικό πρόσωπο.

ΜΕΛΛΟΝΤΑΣ

Ο σχηματισμός γίνεται ως εξής :

λύ - σ - ω
↓ ↓ ↓
θέμα χρονικός κατάληξη ενεστώτα
χαρακτήρας

λύ-σ-ω

λύ-σ-εις

λύ-σ-ει

λύ-σ-ομεν

λύ-σ-ετε

λύ-σ-ουσι ( ν )

Παρατηρήσεις :

Βλέπουμε ότι ο μέλλοντας έχει τις ίδιες καταλήξεις με τον ενεστώτα, μόνο που προσθέτουμε ένα -σ- ( χρονικός χαρακτήρας ) πριν από τις καταλήξεις.

Τα αφωνόληκτα ρήματα, δηλαδή αυτά που έχουν χαρακτήρα ένα άφωνο σύμφωνο ( κ, γ, χ, π, β, φ, τ, δ, θ ) σχηματίζουν την οριστική μέλλοντα όπως τα φωνηεντόληκτα ( π.χ. λύω ), με τη διαφορά ότι αντί για χαρακτήρα -σ- , εξαιτίας της συγχώνευσης του -σ- με το άφωνο σύμφωνο, έχουμε τα παρακάτω:

Χειλικός χαρακτήρας π, β, φ, ( πτ ) + σ → ψ
π.χ. γράφω → γράφ + σ - ω→ γράψω

Ουρανικός χαρακτήρας κ, γ, χ (ττ, σσ ) + σ → ξ
π.χ. λέγω → λέγ + σ – ω → λέξω

Οδοντικός χαρακτήρας τ, δ, θ ( ζ ) + σ → σ
( δηλαδή εδώ αποβάλλεται ο οδοντικός χαρακτήρας και μένει το -σ- )
π.χ. πείθω → πείθ + σ - ω→ πείσω

ΠΑΡΑΤΑΤΙΚΟΣ
Πριν δούμε τον σχηματισμό του Παρατατικού, πρέπει να σημειώσουμε ότι κάποιοι χρόνοι, κατά τον σχηματισμό τους στην οριστική, παίρνουν αύξηση. Αυτοί είναι οι ιστορικοί χρόνοι, δηλαδή : ο παρατατικός, ο αόριστος και ο υπερσυντέλικος.

Τι είναι όμως η αύξηση ;
Όπως είπαμε παραπάνω, τα ρήματα στην οριστική των ιστορικών χρόνων, δηλαδή του παρατατικού, του αορίστου και του υπερσυντελίκου, παίρνουν στην αρχή του θέματος ( πριν από το θέμα δηλαδή ) αύξηση, για να δηλώσουν το παρελθόν.

Υπάρχουν δύο είδη αύξησης : η συλλαβική και η χρονική.

Συλλαβική αύξηση παίρνουν τα ρήματα που αρχίζουν από σύμφωνο. Συγκεκριμένα, τα ρήματα αυτά στους ιστορικούς χρόνους παίρνουν ένα ἐ-πριν από το θέμα.
π.χ. λύω → ἔ-λυ-ον

Χρονική αύξηση παίρνουν τα ρήματα που αρχίζουν από φωνήεν ή δίφθογγο. Τα ρήματα αυτά στους ιστορικούς χρόνους μετατρέπουν το αρχικό βραχύχρονο φωνήεν του θέματος σε μακρόχρονο (φωνήεν) με έκταση.
π.χ. ἄρχω → ἦρχον

Για να δούμε όμως τις μετατροπές κατά την χρονική αύξηση :

α, ε → η π.χ. ἀκούω → ἤκουον, ἐλπίζω → ἤλπιζον

αι, ει → ῃ     π.χ. αἵρω → ᾖρον, εἰκάζω → ᾔκαζον

ο → ω       π.χ. ὁρίζω → ὥριζον

οι →  ῳ π.χ. οἰκτίρω → ᾤκτιρον

ι, υ (βραχύχρονα ) → ι, υ ( μακρόχρονα ) → π.χ. ἱκετεύω → ἱκέτευον,
ὑβρίζω → ὕβριζον

αυ, ευ → ηυ π.χ. αὐξάνω → ηὔξανον

Προσοχή!
1) Τα ρήματα που αρχίζουν από ῥ-, όταν παίρνουν αύξηση, γράφονται μεδύο ρ.
π.χ. ῥέω → ἐρρεον

2) Στα σύνθετα ή παρασύνθετα ρήματα που έχουν ως πρώτο συνθετικό πρόθεση, η αύξηση μπαίνει μετά την πρόθεση και όχι στην αρχή. Αυτό λέγεται εσωτερική αύξηση.
π.χ. ἀπάγω → ἀπῆγον ( ἀπό + ἄγω ), εἰσφέρω →εἰσέφερον ( εἰς +φέρω )

Σχηματισμός Παρατατικού
Ο σχηματισμός γίνεται ως εξής :

ἔ- λυ - ον
↓ ↓ ↓
αύξηση θέμα κατάληξη παρατατικού

ἔ - λυ - ον

ἔ - λυ - ες

ἔ- λυ - ε

ἐ- λύ - ομεν

ἐ- λύ - ετε

ἔ- λυ - ον

ΑΟΡΙΣΤΟΣ

Ο σχηματισμός γίνεται ως εξής :

ἔ- λυ - σ - α
↓ ↓ ↓ ↓
αύξηση θέμα χρονικός κατάληξη αορίστου
χαρακτήρας

ἔ - λυ – σ -α

ἔ - λυ – σ -ας

ἔ- λυ – σ- ε

ἐ- λύ – σ-αμεν

ἐ- λύ – σ -ατε

ἔ- λυ - σ-αν

Παρατηρήσεις :

Όπως στον μέλλοντα, έτσι και στον αόριστο προσθέτουμε ένα -σ- ( χρονικός χαρακτήρας ) πριν από τις καταλήξεις.

Τα αφωνόληκτα ρήματα, δηλαδή όσα έχουν χαρακτήρα άφωνο σύμφωνο ( κ,π,τ, β,γ,δ, χ, φ, θ ) σχηματίζουν την οριστική αορίστου όπως τα φωνηεντόληκτα ( π.χ. λύω ), με τη διαφορά ότι αντί για χαρακτήρα -σ-, εξαιτίας της συγχώνευσης του -σ- με το άφωνο σύμφωνο, έχουμε τα παρακάτω:

Χειλικός χαρακτήρας π, β, φ, ( πτ ) + σ → ψ
π.χ. γράφω →ἐ - γραφ + σ - α→ ἔγραψα

Ουρανικός χαρακτήρας κ, γ, χ (ττ, σσ ) + σ → ξ
π.χ. λέγω → ἐ -λεγ + σ – α → ἔλεξα

Οδοντικός χαρακτήρας τ, δ, θ ( ζ ) + σ → σ
( δηλαδή εδώ αποβάλλεται ο οδοντικός χαρακτήρας και μένει το -σ- )
π.χ. πείθω → ἐ -πειθ + σ - α→ ἔπεισα

ΠΑΡΑΚΕΙΜΕΝΟΣ

Πριν δούμε τον σχηματισμό του παρακειμένου, πρέπει να σημειώσουμε ότι οι συντελικοί χρόνοι, δηλαδή ο παρακείμενος, ο υπερσυντέλικος και ο συντελεσμένος μέλλοντας, σε όλες τις εγκλίσεις και στους ονοματικούς τύπους ( απαρέμφατο, μετοχή ) παίρνουν αναδιπλασιασμό.

Πώς γίνεται όμως ο αναδιπλασιασμός ;

Όταν το ρήμα αρχίζει από :	Είδος αναδιπλασιασμού
1 1. απλό σύμφωνο ( (εκτός από ῥ-) 2 2. δύο σύμφωνα, από τα οποία : το πρώτο είναι άφωνο ( κ, γ, χ, π, β, φ, τ, δ, θ ) κ και το δεύτερο είναι υγ υγρό ή ένρινο ( λ, ρ, μ, ν)	Επανάληψη αρχικού συμφώνου + ε π.χ. λύω → λέλυκα γράφω→ γέγραφα
1. διπλό σύμφωνο ( ζ, ξ, ψ ) 2. ῥ- 3. δύο σύμφωνα, χωρίς το ένα να είναι άφωνο και το άλλο υγρό ή ένρινο 4 4.τρία σύμφωνα	Συλλαβική αύξηση π.χ. ψεύδω → ἔψευκα ῥάπτω → ἔρραφα κτείνω → ἔκτονα στρατεύω → ἐστράτευκα
φωνήεν ή δίφθογγο	Χρονική αύξηση π.χ ἐλπίζω → ἤλπικα